Түүр-монгуол омук хааннаах сахалар, бу Уһуr Хоту сиргэ төрүт үөрүйэхтэрин, дьарыктарын, ис култуураларын илдьэ кэлбит биһиги өбүгэлэрбит, түҥ өбүгэбит Омоҕой баай дэлэҕэ: “Тимирдээх буоламмыт биһиги тыыннаахпыт”,– диэн этиэ дуо, XVIII үйэҕэ нуучча судаарыстыбата хотугулуу-илин, Эмиэрикэ сиригэр тиийэ өтөн киириитин хааччыйыыга киллэрбит сөҕүмэр кылааттара үс үйэ кэриҥин туораан, дьэ аһаҕастык билиниллэн, сыаналанан эрэр. Буолаары буолан, байыаннай моряктарынан!
Ааспыт нэдиэлэҕэ Владивостоктааҕы Муора Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ, I рангалаах хапытаан А.Г.Путятин, бу Мунньах сэкирэтээрэ II рангалаах хапытаанИ.В.Вичевич XVIII үйэтээҕи сабыытыйалары тилиннэрэ, оччолорго Камчаткатааҕы II Улуу эспэдииссийэни, Охотскай пуордун тутууну, Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флоту тэрийиини үрдүк хаачыстыбалаах тимиринэн, тимир оҥоһуктарынан, тоһоҕотуттан дьаакырыгар, буускатыгар тиийэ хааччыйбыт Саха сирин, оччотооҕу сахалар аныгы сыдьааннара сахалары кытта билсиһэ, доҕордуу, дьыалабыай сибээһи олохтуу кэлэн бардылар. Түһээн да баттаппатах түбэлтэбит диэххэ наада.
Граф Игнатьевтары, кулубалар Лепчиковтары ахтан-санаан
Ыҥырыллыбыт ыалдьыттар ааспыт бээтинсэҕэ илин эҥээр Самартай хочотугар Арассыыйа судаарыстыбатын, Сахабыт сирин устуоруйаларыгар сотуллубат суоллаах-иистээх, өйдөбүллээх-суолталаах ыаллыы сытар сирдэригэр – Мэҥэ Хаҥалас Ороссолуодатын Куталааҕар, Хаҥалас улууһун Күөрдэмигэр сырыттылар, дириҥ ис хоһоонноох тэрээһиннэргэ кытыннылар. Ороссолуода Куталааҕар Арассыыйа кыаҕырарын туһугар бэйэлэрин дьайымтыалаах кылааттарын киллэрбит сүдү дьоммут: ыраахтааҕы удьуордара Романовтар аҕа уустарын кытта биир муостаҕа турар, сэттэ үйэ тардыылаах граф Игнатьевтар аҕа уустара уонна түҥ Саха сириттэн халыҥ, хаҥыл хаҥаластар сыдьааннара, Илин Хаҥалас улууһун кулубалара Лиэпчикэптэр аҕа уустара быстыспат биир сибээстээхтэрин, кинилэр дьыалалара аныгы кэм сайдыытыгар саҥа көҕүлээһиннэри күөдьүппүтүн көрдөрөр, кэпсиир мемориал ис хоһоонун сөҕө-махтайа билистилэр.
Хара мрамор билиитэлэргэ түһэриллибит хаартыскалардаах, суруктаах-бичиктээх устуоруйа кэрэһитэ мемориалы 2021 сыллаахха дойдутун патриота, Лиэпчикэптэр сыдьааннара Петр Васильевич Иванов көҕүлээн туруорбута, дьонугар-норуотугар ситэн сыаналаммат үтүө дьыаланы оҥорбута.
“Уус кыһатыттан – верфькэ (хараабыл оҥоһуллар сиригэр)”
Өлүөнэ эбэни, тигинэс тимир суолу, массыына аспаал иэннээх федеральнай суолун сыттана сытар, Тамма тимир собуотун болгуо тимиринэн хааччыйбыт саха уустарын дойдуларыгар — кырдьаҕас Күөрдэмҥэ эдэри-эмэни, ыччаты-оҕону үмүрү тарпыт “Уус кыһатыттан – верфькэ (хараабыл тутуллар сиригэр)” диэн ис хоһоонноох тэрээһиннэр буоллулар. Чуумпу акыйааннааҕы муора байыаннай флотун 2001-2007 сылларга командующайа, адмирал В.Д. Федоров тус сорудаҕынан Саха сирэ уонна Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флот устуоруйалаах сибээстэрин ситимниир символ (бэлиэ) – бастакы болгуо тимир уулларыллан таһаарыллыбыт Күөрдэм сиригэр байыаннай моряктар ытык былаахтара – Андреевскай былаах күөрэччи көтөҕүлүннэ.
–Чуумпу акыйааннааҕы флоту төрүттээбит өбүгэнэн саха норуота буоларын өйдүөх тустаахпыт. Дьон-норуот Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флот хайдах тэриллибитин, ханнык улуу дьоннор кыттыбыттарын, дьаһайбыттарын билиэхтээх,– Владивостоктааҕы Муора Мунньаҕын бэрэссэдээтэлэ, I рангалаах хапытаан А.Г.Путятин чорботон бэлиэтиир.
Салгыы Александр Геннадьевич Арассыыйа Уһук Илини баһылаан Чуумпу акыйааҥҥа суолу аһан “муора судаарыстыбата” буоларыгар саха норуотун сөҕүмэр кылаатын дириҥник билиһиннэрэн моряктар “харахтарын аспыттарын”, итэҕэппиттэрин, моряк дууһатын өрүкүппүттэрин, тыыннаах сибээһи олохтообуттарын иһин Ивановтарга махталын биллэрдэ. Мунньах сэбиэтин быһаарыытынан Галина Васильевна Ивановаҕа Владивостоктааҕы Муора Мунньаҕын чилиэнинэн талыллыбытын туоһулуур докумуону мустубут дьон сөҕүүлэринэн-махтайыыларынан доҕуһуоллатан туттарда. – Мантан салгыы Саха Сирин кытта бииргэ үлэлээһиммит сайдарыгар, бөҕөргүүрүгэр өссө айымньылаахтык үлэлэһэргэр, сибээспит быстыбатыгар Галина Васильевна, эйиэхэ итэҕэйэбит. 2026 сыл Арассыыйа норуоттарын сомоҕолоһууларынан биллэриллибитэ. Саха Сиригэр олохтоох араас норуоттар хайдах бииргэ тутуһан олороргутун, култуураҕытын, үгэстэргитин, ыкса сыһыаҥҥытын чугастык билсэрбитигэр түгэн, кыах биэрбиккитигэр махтанабыт.
Муора Мунньаҕын сэкирэтээрэ, II рангалаах хапытаан И.В.Вичевич:
–Мунньах актыыбын быһаарыытынан Андреевскай былааҕы эһиэхэ хараллыыга хаалларабыт. Мин Саха сирин кытта сибээстэспитим уонча сыл буолла. Манна сулууспалаан бүтэн кэлбит саллааты, мотуруоһу бүтүн 30-ча буолан үөрэ-көтө, киэн тутта көрсөллөрүн сөҕөрүм. Эһиги, сахалар, Аҕа дойдуга сулууспалааһыны ытык иэһи төлөөһүн быһыытынан үрдүктүк тутаргытын, сыаналыыргытын билэбин. Камчаткатааҕы II Улуу эспэдииссийэ чэрчитинэн илин эрэ буолбакка, чинчийээччилэр Дьокуускайга оҥоһуллубут “Дьокуускай” уонна “Иркутскай” оҥочолорунан (шлюпка) Өлүөнэ өрүһүнэн Тус Хоту устубуттара. Бары ыарахаттары эрдээхтик туораан, моряктар туруоруллубут соругу чиэстээхтик толорбуттара,– Игорь Валерьевич 2-с Дьөппөн нэһилиэгин баһылыга Ольга Аполлоновна Петуховаҕа хараабыл алтан куолакалын бэлэх туттарар. – Сулууспалаабыт мотуруостар бааргыт дуо? Бей склянку! – байыаннайдыы хамаанда биэрэр. Үрдүк хатарыылаах алтан куолакал ыраас, чуумпу салгыны хатаннык сатарытан лыҥкынаата, байыаннай хараабыл тимир палубатын устун мотуруостар сырсан лиһигирэһэллэрэ иһиллэн ааһарга дылы гынна, сылаас халлаантан хаар кыыдамын аннынан мотуруос дууһата – Андреевскай былаах дьоһуннук өрө күөрэйдэ. Күөрдэм үрдүнэн көй салгыҥҥа оһуокай дуорайда.
Тэрээһин сүрүн, сэргэх түгэнинэн Арассыыйа тимир уустарын ассоциацияларын, саа оҥорооччуларын гильдияларын дьиҥнээх чилиэнэ Александр Данилов салалтатынан олохтоох уустар болгуо тимири уулларан таһаарыылара буолла. Моряктар улуу өбүгэлэрин үөрүйэхтэрин, сатабылларын илдьэ сылдьар аныгы тимир уустара туттунууларын-хаптыныыларын астына, бэркиһии, сөҕө көрдүлэр. Манна түҥ былыргаттан уулларыллан тахсар саха болгуо тимирин уус кытаҕынан кыбытан тутан-хабан, ыараҥнатан көрдүлэр.
Нэһилиэк олохтоохторун, уопсастыбаннаһы кытта “төгүрүк остуол” тула олорон ирэ-хоро кэпсэттилэр, инникитин бииргэ үлэлээһиҥҥэ нэһилиэк, улуус таһымынан эрэ буолбакка, Чуумпу акыйааннааҕы флот хамаандабанньатын, Приморье кыраайын уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин таһымнарынан сайдыы саҥа, кэскиллээх суолларын торумнаан бииргэ эйэ дэмнээхтик үлэлииргэ санааларын атастастылар, кэпсэтии түмүгүнэн этиилэри бэлэмнээн тустаах эписийээлинэй таһымнарга тириэрдэргэ быһаардылар. Тэрээһин кыттыылаахтарын 2001-2007 сылларга Чуумпу акыйааннааҕы байыаннай флот командующайа, адмирал Виктор Дмитриевич Федоров эмискэ куйаар ситиминэн тахсан айымньылаах үлэни баҕаран эҕэрдэлээһинэ, бу историческай түгэн күнүн – кулун тутар 13 күнүн – инникитин Уһук Илини, Евразия материгын хотугулуу-илиҥҥи киэҥ нэлэмэн сирин-уотун Арассыыйа судаарыстыбатын састаабыгар холбооһуҥҥа, Арассыыйа “муора державата” буоларыгар сөҕүмэр кылааттарын киллэрбит өбүгэлэрбитин үйэлэргэ кэриэстээһин күнүнэн биллэрэргэ этии киллэриитэ соһуччу түгэнинэн буолла.
“Төгүрүк остуолу” Владивостоктааҕы Муора Мунньаҕын чилиэнэ Галина Васильевна Иванова сүрүннээн ыытта. Кэпсэтиһиигэ Хаҥалас улууһун баһылыга С.Г.Гребнев, судаарыстыбаннай диэйэтэл, өрөспүүбүлүкэ Уопсастыбаннай палаататын, Ытык Сүбэ, Судаарыстыбаннай Мунньах уопсастыбаннай-консультативнай сэбиэтин чилиэннэрэ И.И.Горохов, олохтоохтор көхтөөхтүк кытыннылар.
Иван Ксенофонтов-Силиги
Хаартыскалар, видео: Ньургуйана Лебедева
