Бэс ыйын 25 күнүгэр Хаҥалас улууһун 1 Малдьаҕар-Булгунньахтаах нэһилиэгэр СӨ норуодунай суруйааччыта П.Н. Харитонов 85 сааһынан литературнай фестивальга кыттыыны ыллыбыт.
Үрдүк мэҥэ халлаантан Тойон Кыыл араҥаччылыыр Тыгын Дархан, Дьэнник кинээс, иккилии төгүл улуу Арассыыйа ыраахтааҕыларыгар Москва куоракка тиийэн норуоттарын кыһалҕатын чэпчэтэри туруорсубут Тыгын Дархан сыдьааннара Маһары Бозеков, Софрон Сыранов саҕаттан Павел Ксенофонтов, Михаил Николаев уо.да курдук саха көҥүлүн турууласпыт ытык дьонноох, баай историялаах Хаҥалас улууһун олохтоохторугар, ыалдьыттарыгар эҕэрдэ!
Улуус сайдыытыгар Иркутскай-Якутскай почтовай тракт суолтата улаханынан киэҥник сырдатыллар.
СӨ норуодунай суруйааччыта- “Хоболоох суол” роман ааптара П.Н.Харитонов-Ойуку дириэктэрдээх учуонай, “Урааҥхай сахалар” ааптара Г.В.Ксенофонтов аатынан музей далааһыннаах үлэтинэн биллэр.
Ханнык баҕарар атын улуустар курдук, хаҥаластар төрөөбүт дойдуларын куруук киэн тутта сырдаталлар.
Эркээни бу уйгулаах хочотугар улахан суруйааччылар- И.А.Гончаров, В.Г. Короленко, политссыльнай В.Л.Серошевскай уо.да сылдьыбыттар.
Революционер Г.К.Орджоникидзе (Серго) Покровскайга олоро сылдьыбытынан сэбиэскэй кэмҥэ оройуон кини аатын сүгэрэ.
Дьэ маннык Саха Сирин сайдыытыгар бастакы улахан олуктары охсубут дьоннордоох, дириҥ силистээх-мутуктаах дойдуга айар эйгэҕэ бастакы литературнай фестивалга муһуннубут.
Ханнык да тэрээһиҥҥэ сырыттахха, олохтоох ааптардар кинигэлэрин быыстапката баайынан сыаналаатахха, манна сахалыы тыын күүстээҕин көрөн итэҕэйэҕин.
Биһиги эрдэ “Өлүөнэ долгуннара” диэн олохтоох лит.түмсүү 10 сыллаах үбүлүөйүгэр, “Күөрдэм көмүс күһүнэ” тэрээһиҥҥэ, былырыын Покровскайга бастакы литературнай форумҥа кыттыыны ылан турабыт. Айар куттаах элбэх билсэр доҕоттордоохпут.
Манна даҕатан эттэххэ, А.А. Добрянцев баһылыктыыр кэмигэр драматург В.Е.Васильев-Харысхал суруйуутунан Саха академическай тыйаатыра Ксенофонтовтар тустарынан “Көмүөл” испэктээкили туруорбута.Онно Анатолий Анатольевич улахан делегацияны аҕалбыт этэ. Кинигэ, уус-уран оҥоһуктар быыстапкалара, улууһу билиһиннэрии, сахалыы инструменнар ансаамбыллара анаан таҥыллыбыт программанан былыргы ырыалар матыыптарын оонньообуттара көрүөххэ-истиэххэ эриэккэс үчүгэй этэ.
Ону таһынан “Өлүөнэ остуолбаларыгар”, “Орто Дойду” зоопаркаҕа, подсолнух плантациятыгар уо.да Хаҥалас кэрэ миэстэлэригэр сылдьыбатах аныгы саха аҕыйах буолуо.
2017с. Аан Дойдутааҕы Искусство фестивалыгар сылдьан араас дойдуттан кэлбит артыыстар кэнсиэрдэрин сөҕө көрбүппүт.Онно биһиги көмүс куоластаах ырыаһыппыт Саарын Кытай Народнай театрын артыыскатын кытта “Пионовая беседка” диэн операттан быһа тардан толорбуттара. Индия, Азербайджан, Грузия уо.да араас омуктар тоҕуоруһа мустан ыллаан-туойан ааспыттара.
2018 с. “Сайылык” диэн бырайыагым 3- с түһүмэҕэр “Хахсык” бааһынай хаһаайыстыбатыгар тахсан ынах ыаһан, бу тэрилтэни хаһыатынан, телевидениенан сырдатан турабын.
Кыраайы үөрэтиини сэҥээрээччи быһыытынан, манныгы бэлиэтии көрөбүн.
Таатта уонна Хаҥалас улуустара духуобунас сайдыытыгар ханнык эрэ кэмнэргэ биир долгуҥҥа киирэн ситимнэһэн ааһаллар эбит.
Ол курдук, саха бастакы композитора, хормейстера Хаҥалас Нөмүгүтүттэн төрүттээх скрипач Адам Васильевич Скрябин быраата Николай Дмитриевич Соловьёв Таатта баай Оруоһуттарын аҕа ууһуттан Надежда Дмитриевна Давыдованы (Оросинаны) кэргэн ылбыт. Кинилэр кыыстара Виктория Николаевна Будникова үөрэҕи-сырдыгы тарҕаппыт, ЭК.Пекарскай “Тылдьытыгар” улахан көмөлөөх улуу өбүгэлэрин уонна Адам Скрябин олохторун хасыһан үөрэтэр, араас бырайыактарынан киэҥник сырдатар.
Адам Скрябин Алампа тылыгар суруйбут “Саха ырыатын” (“Тыгын кырдьаҕас саҕаттан”) конфедералистар гимн оҥостон ыллыы сылдьыбыттар.Онон буруйданан иккиэн репрессияҕа түбэһэллэр. Ол да буоллар, бу ырыа музыката 1945 с. Кыайыы парадыгар Москва куорат Кыһыл болуоссатыгар ньиргийбитэ.
1947 с-ха Хаҥаластан төрүттээх фольклорист учуонай Г.У. Гермогенов-Эргис Таатта олоҥхоһута К.Г.Оросин “Дьулуруйар Ньургун Боотур” олоҥхотун нууччалыы тылбаастаабыт.
1990 с. Париж Национальнай библиотекатын сотруднига Янкель (Жак) Карро бу олоҥхону француз тылыгар тылбаастыыр.
Онон, К.Г. Оросин уонна Г.У. Эргис үлэлэрэ олук ууран,
2005 с-ха Олоҥхо Юнеско быһаарыытынан аан дойду материальнайа суох сиэдэрэй айымньытынан билиниллэр.
Салгыы 2010 с-ха “Тюрксой” тэрилтэ көҕүлээһининэн доктор Мурат Эрзос турок тылыгар тылбаастаабыт.
Өксөкүлээх Өлөксөй саха норуотугар бүгүҥҥү күҥҥэ тирээн кэлбит тыын боппуруостарга этэн хаалларбыт кэс тыллардаах “Интеллигенцияҕа суругун” 1912 с. Хачыкаакка доҕоругар аатырар атыыһыт, меценат, бэйэтэ бас билэр миэлиҥсэлээх, Саха Сиригэр бастакынан электрическай уоту киллэрбит, бөдөҥ фермерскай хаһаайыстыбалаах С.П.Барашковка олорон суруйбут.
Итиэннэ Хаҥаластар Маһары Тойон туһунан пьесаны Тааттаттан эдэр драматург Утум Захаровка сакаастаан суруйтарбыттара элбэҕи этэр дии саныыбын.
Анна Петровна Григорьева.
“Таатта улууһун соц-эконом.сайдыытыгар кылаатын иһин “Увековечивание”, “Таатта улууһун Игидэй нэһилиэгин соц-эконом. сайдыытыгар кылаатын иһин”, “Боотуруускай улуус тэриллибитэ 375 сылынан”, Дьокуускай к. Думатын “Признание заслуг” уо.да бэлиэлэрдээх “Игидэй нэһилиэгэ” МТ бочуоттаах олохтооҕо.
23.06.2026
Дьокуускай к.
